Hoe ontstaat genocide en wat is het eigenlijk? Genocide is juridisch gedefinieerd in art. 2 van het Genocide verdrag als de intentie om een nationale, religieuze, etnische of raciale bevolkingsgroep geheel of gedeeltelijk uit te roeien. Door genocide te plegen ontzeg je dus feitelijk een groep mensen het bestaansrecht. Genocide wordt echter niet gepleegd door slechts een handje vol sadisten en psychopaten maar is een vorm van structuur of systeemcriminaliteit waarbij vaak vrijwel een gehele samenleving genocidale vormen gaat aannemen. Hoe kan dat? En hoe is dat te verklaren? Het komt omdat mensen veelal niet door hebben waar een bepaald proces toe leidt en hoe de mechanismen en sociale dynamiek werkt tot dat het te laat is en het tij niet meer te keren is.
Met de opkomst van Trump wordt veel gesproken over het fascisme en werpt de vraag zich op of Trump te vergelijken is met Hitler. Die vergelijking gaat slechts in zoverre mank omdat dan onwillekeurig naar Hitler’s misdrijven: het beginnen van de Tweede Wereldoorlog en de volkerenmoord of de Joden, de Holocaust, gekeken wordt en zulke extreme misdrijven heeft Trump (nog?) niet op zijn naam. De paralellel roept bij sommigen daarom dan ook weerstand op. Toch moeten we die parallel wel trekken om uit de lessen van het verleden te leren. Enerzijds is natuurlijk iedere situatie uniek, anderzijds is juist de dynamiek en zijn de processen heel vergelijkbaar. Kortom: wat er nu gaande is in vooral de VS, maar ook in steeds toenemende mate bij ons in Europa, is zo ontzettend herkenbaar dat het gewoon eng is. Een overzicht:
De charismatische leider die een enthousiaste massabeweging op de been weet te brengen door onderbuikgevoelens van angst, onvrede en woede die bij een groot deel van de bevolking leven aan te spreken. Een persoon die als sterke leider gezien wordt en mensen weer richting en hoop geeft. Iemand die mensen vertrouwen, en waarvan ze denken dat hij alles gaat veranderen en die ze in hun enthousiasme blind volgen. Dit gaat op voor zowel Hitler destijds als Trump nu.
Een ideologie waar in respectievelijk Duitsland toen en de VS nu, de zogenaamde “echte” Duitsers en “echte” Amerikanen in de slachtoffer rol geplaats worden. Duitsland had de Tweede Wereldoorlog verloren, had te maken met een als onrechtvaardig ervaren Verdrag van Versailles, zat in een economische crisis en de democratie was nog heel wankel. Dit was een ideale voedingsbodem voor het extremisme van Hitler. In zijn tirades die doordrenkt waren van haat en polariserende beschuldigingen aan het adres van de Joden, wees hij hen aan als de schuldigen aan alles wat mis was in de Duitse maatschappij en maakte hij hen tot de zondebok (denk bijvoorbeeld aan de dolkstootlegende). Trump doet nu het zelfde: de tijden zijn voor veel Amerikanen niet gemakkelijk: de wereld veranderd snel en door de enorme ongelijkheid in de Amerikaanse samenleving hebben degene in de lagere regionen het zwaar. Maar ook de middenklasse realiseren zich dat de belofte van de Amerikaanse droom, dat iedereen met hard werken enorme roem en welvaart kan bereiken, niet voor hen haalbaar is. Die frustratie en woede was de voedingsbodem waar Trump gebruik van maakte. En de schuldigen en zondebokken in de VS zijn de migranten, minderheidsgroepen en democraten (de linkse woke elite, de deep state in de retoriek van Trump) die het grote Amerika verkwanselen met hun beleid. En in sommige gevallen zijn het ook de vrouwen die met hun emancipatie de rol van de mannen in de maatschappij zoveel veeleisender maken, die de schuld krijgen en volgens velen in de manosfeer terug naar het aanrecht moeten. Beiden leiders verspreiden haat, polariseren de samenleving en geven daarbij bepaalde groepen de schuld van alle ellende.
Beide leiders gaan ook uit van hun eigen superioriteit. Ze creëren een persoonlijkheidscultus om zich heen. Zij zijn de machtigste, de beste en degene waar iedereen naar moet luisteren. Ze staan boven de wet omdat ze zichzelf zo zien. De eed van trouw in Nazi Duitsland was een eed aan Hitler persoonlijk en ook Trump eist vooral loyaliteit aan hemzelf en niet aan de grondwet of de democratie. Beiden zien zichzelf als de ultieme en onfeilbare leider en zijn uit op macht, erkenning en status. Beide leiden ze aan grootheidswaanzin.
Beiden stellen dat ze hun land respectievelijk Duitsland en de VS weer groot willen maken. Hitler wilde Lebensraum voor de Ariërs, terwijl Trump met zijn Make America Great Again (MAGA) campagne en het White Supremacy denken – ook uitgaat van de superioriteit van het eigen volk. Een tactiek die effectief is: het verdeeld de samenleving in een wij tegen zij groep waarbij de wij groep, superieure kwaliteiten worden toegedicht en de zij-groep gedemoniseerd en gedehumaniseerd wordt. Dat maakt de weg vrij voor discriminatie, racisme, haat en uiteindelijk (extreem) geweld. Dat zagen we in Nazi Duitsland en dat zien we in de VS ook steeds meer. Nog niet op dezelfde schaal natuurlijk maar het oppakken van de vermeende illegale migranten, het scheiden van families, de doden die gevallen zijn bij protest acties zijn veelzeggend.
Beide leiders hebben ook een heel specifiek entourage om zich heen verzameld: namelijk jaknikkers en loyalisten met wie ze het beleid bepalen en waarbij de checks and balances van de rechtstaat langzaam maar zeker uitgehold worden. Hitler negeerde het parlement en regeerde met zijn vertrouwelingen vanuit Berchtesgarden terwijl Trump met decreten regeert en ook het parlement zo gewoon buiten spel zet. Waar Hitler’s entourage bestond uit carrièremakers (Goering, Speer) en fanatici (Goebbels) voor wie loyaliteit en eeuwige trouw aan Hitler cruciaal bleken, heeft Trump eveneens carrièremakers (JD Vance en Rubio) en fanatici (Hegseth en Miller) om zich heen verzameld en is loyaliteit aan Trump het belangrijkste criterium om een machtspositie te verkrijgen en behouden. Afvalligen en een ieder die kritiek durft te leveren worden ondermijnd en uit de partij gezet (zoals in de VS) dan wel naar kampen gestuurd of gedood (zoals in nazi Dutsland waar politieke opponenten de eerste gevangenen in de concentratiekampen waren en er in de nacht van de lange messen een dodelijke zuiveringscampagne heeft plaatsgevonden).
Ondertussen wordt de rechtstaat ontmanteld, de onafhankelijke rechtspraak aangevallen, de onafhankelijke media en ook universiteiten worden in diskrediet gebracht en het internationale recht volledig genegeerd. Ook dat zien we in beide staten waardoor de bescherming van eerst minderheden te niet wordt gedaan maar uiteindelijk alle mensenrechten worden ingeperkt. De democratie wordt veranderd in een dictatuur waardoor er geen democratische verkiezingen meer zijn. Dat is iets waar Hitler in geslaagd is en waar Trump druk mee bezig lijkt. Hij heeft al vaker laten vallen dat er mogelijk helemaal nooit meer verkiezingen komen simpelweg omdat ze niet meer nodig zouden zijn.
Beide leiders geloofden in hun eigen superioriteit. Bij Trump is dat evident met zijn extreme narcisme dat hij niet onder stoelen of banken steekt. Dat hij de aanslag op zijn leven overleefde noemde hij tijdens zijn inauguratie een teken van God dat hij Amerika naar betere tijden moest leiden. Ook Hitler leidde aan grootheidswaanzin en overleefde twee aanslagen op zijn leven. Eerst op 8 november 1933 en later in 1944, de aanslag begaan door Stauffenberg, eveneens. In beide gevallen leidde het er toe dat hij dit als een teken van hogere machten zag: hij had het overleefd omdat hij uitverkoren was het Duitse volk te leiden.
Beide leiders maken gebruik van propaganda. Hitler op de oude manier met de middelen van toen. Trump maakt gebruik van het feit dat we door sociale media geen gedeelde werkelijkheid meer hebben. Iedereen leeft in zijn eigen wereld en werkelijkheid en Trump spreekt onverstoorbaar van alternative facts alsof dat iets is wat kan bestaan. Journalisten die kritisch zijn of aan fact checking doen worden systematisch ondermijnd, weggezet als fake nieuws, slechte journalisten en vijanden van het volk. Het kritisch denken wordt daarmee systematisch onermijnd. Trump wordt in zijn campagne en beleid ook gesteund door een groot aantal ultra rijke tech-bro’s die via de algoritmes op het internet een grote invloed blijken uit te kunnen oefenen op wat mensen denken en vinden. Met behulp van alle door Facebook verzamelde onbeschermde en persoonlijke data is gebruik gemaakt van politieke micro-targetting: een modern maar uiterst effectieve vorm van propaganda die het Brexit referendum en ook de verrassende verkiezingsuitslag van de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 2016 mede mogelijk gemaakt hebben.
Natuurlijk zal de scepticus zeggen: ja maar er zijn ook verschillen en het zal zo’n vaart niet lopen, maar alle signalen staan op rood en alle alarmbellen moeten inmiddels afgaan. Want extreem geweld zoals genocide, maar ook andere vormen van geweld en het veranderen van een democratie in een onderdrukkende dictatuur gaat niet van de ene op de andere dag, dat gaat heel geleidelijk aan. De samenleving verandert langzaam maar zeker waardoor uiteindelijk dat wat eerst onmogelijk leek: de massamoord in gaskamers op het Joodse volk gedurende de Holocaust in Nazi Duitsland gewoon gebeurde. Niet meteen: Hitler kwam in 1933 aan de macht terwijl de genocide in 1942 na de Wannsee conferentie in een echte en funeste stroomversnelling kwam. Dus dat Trump nu nog niet zo extreem is als Hitler toen was, wil niet zeggen dat het niet die kant op kan gaan. Wetenschappelijk onderzoek heeft ook uitgewezen dat er sprake is van een geleidelijke schaal waarbij, zoals Ervin Staub ook schreef: mensen door hun eigen handelen geleidelijk aan veranderen waardoor steeds extremere misdrijven niet alleen mogelijk zijn maar ook steeds waarschijnlijker worden. Die veranderingen die we nu in de VS zien: het superioriteit denken, het uithollen van de democratie, het minachten van de rechten van bepaalde groepen, het machtsdenken waarbij het recht van de sterkste geldt, de kwalijke rol van het internet en sociale media, het negeren van het internationale recht, het heilig verklaren van de oorlog, het niet accepteren van kritiek, het eisen van onvoorwaardelijke loyaliteit – het zijn allemaal stappen waarbij zowel Trump zelf, zijn entourage als zijn volgers steeds verder radicaliseren en uiteindelijk dat wat voor Trump in Amerika onmogelijk leek, uiteindelijk niet meer onmogelijk is en zelfs onvermijdelijk wordt, als we het niet stoppen.